ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ – ਪੰਜਾਬੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ!

ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਧੋਖਾ: 1849 ਦੀ ਜੰਗ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆਪਹਿਲੀ ਝਲਕ: ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮ 

ਓ ਮੇਰੇ ਵੀਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰੂਹ ਅਜੇ ਵੀ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। 1849 ਦੀ ਸਿੱਖ ਐਂਗਲੋ ਵਾਰ – ਇਹ ਨਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਖੂਨ ਖੌਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੜਾਈਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਘਾਤ ਤਾਂ ਉਹ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੇ ਲਗਾਇਆ – ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਵਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਸੋਚੋ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੁਲਕ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵੀਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬੰਦੂਕ ਚਾੜ੍ਹ ਲੈਣ। ਆਓ, ਇਸ ਪੂਰੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖੀਏ – ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੀਆਂ ਨਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ।

1849 ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਨੰਗਾ ਸੱਚ: ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ

ਵੀਰੋ, ਇਹ ਜੰਗ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ – ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ ਸਿੱਖ ਵਾਰ 1845-46 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜੀ 1848-49 ਵਿੱਚ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਟੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਚਟਾਈ – ਮੁਦਕੀ, ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ, ਅਲੀਵਾਲ ਤੇ ਸੋਬਰਾਓਂ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਵੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਨਿਰਾਲੀ ਸੀ। ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਲਰਾਜ ਦੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੇ ਅੱਗ ਭੜਕਾਈ, ਅਤੇ ਚੀਲੀਆਂਵਾਲਾ ਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਦਮ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੋਲ ਕੀ ਸੀ? ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ 70% ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੋਂ ਸਨ – ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਮਰਾਠੇ, ਔਧ ਦੇ ਪਠਾਨ, ਬੰਗਾਲ ਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪੁਰਬੀਏ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਦਰਾਸੀ।

ਇਹ ਲੋਕ ਪੈਸੇ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਲਈ ਜਾਨ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹੀ ਭਾਰਤੀ ਜੋ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਿੱਖ ਵਰਸਿਸ ਅੰਗਰੇਜ਼, ਇਹ ਸੀ ਸਿੱਖ ਵਰਸਿਸ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਗੱਦਾਰ ਫੌਜ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਨੱਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਚੀਲੀਆਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 2500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਵਾਨ ਗਵਾਏ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੂਰਾ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਪਰ ਇਹ ਜਿੱਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਗੱਦਾਰਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ।

1857 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ: ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਸੇਕੇ

ਵੀਰੋ, 1849 ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 7-8 ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1857 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਭੜਕ ਉੱਠੀ। ਇਹ ਅੱਗ ਮੇਰਠ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ, ਲਖਨਊ, ਝਾਂਸੀ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ। ਬੰਗਾਲ ਫੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ? ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ। ਕਿਉਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ 1849 ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਜੇ ਹਰੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹੀ ਬੰਗਾਲੀ, ਔਧੀ ਅਤੇ ਪੁਰਬੀਏ ਜਵਾਨ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਢਾਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹੀ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੱਤਾ ਖੋਹੀ ਸੀ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਬਲਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੱਗ ਗਏ। ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਖੋਹ ਲਈ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਲਾਮੀ, ਇਹ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਪੱਥਰ ਤੇ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ – ਚੰਗਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਾੜਾ ਤਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਚੁਭਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਲੋਹੇ ਵਰਗੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ: ਦੁਨੀਆ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦੇ

ਵੀਰੋ, ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮੰਨਦੀ ਹੈ – ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਚੰਗਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ, ਅਤੇ ਮਾੜਾ ਤਾਂ ਭੁਲਾਉਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। 1849 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਜਵਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਦਿਲ ਤੇ ਉੱਕਰ ਲਈ। 1857 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਜਵਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ – “ਇਹ ਉਹੀ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਿਉਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀਏ?” ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗੱਦਾਰੀ, ਇਹ ਸੀ ਆਪਣੀ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ।

ਪੰਜਾਬੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਗਵਾਏ ਪਰ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਉਂਦਾ। 1857 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਨ, ਪਰ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਨ।

2025 ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਅੱਗ: ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ

ਅੱਜ ਨਵੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਨਗਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ 1849 ਤੇ 1857 ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਚੀਲੀਆਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਰਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਧੋਖਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। 2025 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚੀਲੀਆਂਵਾਲਾ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ

1. 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹੜੇ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਜਵਾਨ ਲੜੇ?

ਗਵਾਲੀਅਰ, ਔਧ, ਬੰਗਾਲ ਤੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਵਾਨ।

2. 1857 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਸਾਥ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਜਵਾਨ 1849 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ।

3. ਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਸਨ? ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਣ ਦੇ ਰਾਖੇ ਸਨ।

4. ਅੱਜ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿ਼ਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ।

ਅੰਤ ਦੀ ਗੱਲ: ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਅਟੱਲ ਮਾਣ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸਬਕ

ਵੀਰੋ, 1849 ਤੇ 1857 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਧੋਖੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ। ਆਓ, ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖੀਏ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈਏ। ਜੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਜਾਣਨੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਮੈਂਟ ਕਰੋ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਿਹ!